آخرین ویرایش در 35 ثانیه ago توسط آوا رحمتی
کالایی که امروز در یک فروشگاه خریداری می‌کنیم ممکن است پیش از رسیدن به دست مصرف‌کننده از چند کشور، چند بندر، چند جاده و حتی چند شیوه حمل مختلف عبور کرده باشد. اما در سال ۲۰۲۶ این مسیرها بیش از گذشته در حال تغییر هستند. اختلال در برخی مسیرهای دریایی، افزایش هزینه‌های حمل، تحولات ژئوپلیتیکی و سرمایه‌گذاری روی کریدورهای زمینی و ریلی باعث شده شرکت‌های حمل‌ونقل و صاحبان کالا بیش از گذشته به دنبال مسیرهای جایگزین باشند.
گزارش‌های جدید سازمان ملل نشان می‌دهد تجارت جهانی در ابتدای سال ۲۰۲۶ همچنان با قدرت حرکت می‌کرد، اما تحولات ژئوپلیتیکی و اختلال در مسیرهای مهم کشتیرانی چشم‌انداز تجارت را تغییر داده است. بر اساس گزارش UNCTAD، ارزش تجارت جهانی کالا و خدمات در سال ۲۰۲۵ به حدود ۳۵ تریلیون دلار رسید، اما رشد تجارت کالا در سال ۲۰۲۶ با افزایش نااطمینانی و اختلال در زنجیره‌های تأمین با فشار روبه‌رو شده است.
تجارت جهانی دیگر فقط به چند مسیر اصلی وابسته نیست
برای سال‌ها بخش بزرگی از تجارت بین‌المللی بر مجموعه‌ای از مسیرهای دریایی شناخته‌شده استوار بود؛ مسیرهایی که بنادر بزرگ آسیا را به اروپا، آمریکای شمالی و سایر بازارهای مصرف متصل می‌کردند. کانال سوئز، تنگه هرمز، دریای سرخ، تنگه مالاکا و کانال پاناما از جمله نقاطی هستند که تغییر وضعیت آنها می‌تواند شبکه حمل‌ونقل بین‌المللی را تحت تأثیر قرار دهد.
اما تجربه چند سال اخیر نشان داده است که اتکا به یک مسیر مشخص می‌تواند برای زنجیره تأمین ریسک ایجاد کند. زمانی که یک مسیر با جنگ، ناامنی، محدودیت تردد، افزایش هزینه بیمه یا ازدحام مواجه می‌شود، شرکت‌ها ناچارند مسیرهای دیگری را بررسی کنند؛ حتی اگر مسیر جایگزین طولانی‌تر یا گران‌تر باشد.
WTO در بررسی تحولات سال ۲۰۲۶ گزارش کرده است که پس از اختلال در تردد از تنگه هرمز، برخی شرکت‌های بزرگ کشتیرانی به سمت راهکارهای چندوجهی حرکت کرده‌اند؛ یعنی ترکیبی از حمل دریایی و حمل جاده‌ای یا ریلی برای عبور دادن کالا از بخش‌هایی از مسیر که دسترسی دریایی به آنها دشوار شده است.
چرا مسیرهای جایگزین در سال ۲۰۲۶ اهمیت بیشتری پیدا کرده‌اند؟
در تجارت بین‌المللی، انتخاب مسیر فقط بر اساس کوتاه‌ترین فاصله انجام نمی‌شود. امنیت، هزینه سوخت، قیمت بیمه، ظرفیت بنادر، وضعیت مرزها، زمان ترخیص و حتی امکان پیش‌بینی‌پذیری مسیر نیز در تصمیم‌گیری نقش دارند.
به همین دلیل ممکن است یک شرکت لجستیکی مسیر طولانی‌تری را انتخاب کند اما در نهایت بتواند محموله را با ریسک کمتر و زمان قابل پیش‌بینی‌تری به مقصد برساند.
همین تغییر نگاه باعث شده مفهوم «تنوع مسیر» در تجارت جهانی اهمیت بیشتری پیدا کند. شرکت‌ها دیگر فقط نمی‌پرسند ارزان‌ترین مسیر کدام است؛ بلکه می‌پرسند اگر این مسیر فردا دچار مشکل شد، گزینه دوم و سوم ما چیست؟
کریدورهای زمینی دوباره مورد توجه قرار گرفته‌اند
یکی از نتایج این تغییرات، افزایش توجه به کریدورهای زمینی و ریلی است. مسیرهایی که پیش از این شاید در مقایسه با حمل دریایی سهم کوچک‌تری داشتند، اکنون به‌عنوان بخشی از شبکه جایگزین تجارت بین‌المللی اهمیت بیشتری پیدا کرده‌اند.
بانک جهانی در سپتامبر ۲۰۲۶ اعلام کرد سرمایه‌گذاری و هماهنگی بهتر در کریدور ترانس‌خزر یا «کریدور میانی» می‌تواند حجم تجارت در این مسیر را تا سال ۲۰۴۰ بیش از سه برابر کند و زمان سفر را تقریباً نصف کند. این کریدور آسیای شرقی را از طریق آسیای مرکزی، دریای خزر، قفقاز و ترکیه به اروپا متصل می‌کند.
نکته مهم این است که کریدورهای جدید الزاماً جایگزین کامل مسیرهای دریایی نیستند. بیشتر آنها قرار است گزینه‌های بیشتری در اختیار صاحبان کالا قرار دهند تا در صورت اختلال در یک مسیر، امکان انتقال محموله از مسیر دیگری وجود داشته باشد.
ترکیه در میان مسیرهای زمینی منطقه چه جایگاهی دارد؟
ترکیه به دلیل موقعیت جغرافیایی خود در محل اتصال اروپا و آسیا قرار گرفته و شبکه جاده‌ای و ریلی آن می‌تواند بخشی از مسیرهای تجاری میان شرق و غرب را به هم متصل کند. این موقعیت باعث شده مسیرهای میان ایران و ترکیه نیز فراتر از تجارت دوجانبه اهمیت پیدا کنند.
سازمان بین‌المللی حمل‌ونقل جاده‌ای (IRU) در اوت ۲۰۲۶ مسیر گوربولاک–بازرگان را یکی از کریدورهای مهم حمل‌ونقل جاده‌ای منطقه معرفی کرد؛ مسیری که علاوه بر تجارت ایران و ترکیه، ارتباط ترکیه و اروپا با ایران و بازارهای آسیای مرکزی را نیز پشتیبانی می‌کند.
در همین حال، ترکیه و ایران در سال ۲۰۲۶ مذاکراتی را برای کاهش زمان انتظار کامیون‌ها، بهبود فرآیندهای مرزی و توسعه استفاده از سیستم‌هایی مانند TIR و e-TIR دنبال کرده‌اند.
افزایش فشار بر مسیرهای دریایی چه اثری بر مرزهای زمینی گذاشته است؟
یکی از جالب‌ترین پیامدهای تغییرات سال ۲۰۲۶ این است که اختلال در مسیرهای دریایی می‌تواند مستقیماً به افزایش ترافیک در جاده‌های زمینی منجر شود.
وقتی بخشی از کالاهایی که معمولاً از مسیر دریایی جابه‌جا می‌شوند به سمت مرزهای زمینی هدایت شوند، ظرفیت جاده، پایانه‌های مرزی و گمرک‌ها نیز تحت فشار قرار می‌گیرند.
گزارش آسوشیتدپرس در سپتامبر ۲۰۲۶ از افزایش شدید ترافیک کامیون‌ها در مرز گوربولاک ترکیه و بازرگان ایران خبر داد. طبق این گزارش، تعداد کامیون‌های حاضر در این مسیر در مقطعی از حدود ۲۰۰ دستگاه به حدود ۱۲۰۰ دستگاه افزایش یافته و زمان انتظار نیز به‌شدت بالا رفته است.
این اتفاق یک نکته مهم درباره تجارت جهانی را نشان می‌دهد: وقتی یک مسیر اصلی تغییر می‌کند، اثر آن فقط در بندر یا دریا دیده نمی‌شود؛ فشار می‌تواند به جاده‌ها، مرزها، انبارها و حتی بازار مقصد منتقل شود.
برای کالاهای ایران و ترکیه، مسیر زمینی چه اهمیتی دارد؟
ایران و ترکیه به دلیل مرز زمینی و موقعیت جغرافیایی، یکی از نمونه‌های قابل توجه همین تغییرات هستند. برای بسیاری از محموله‌هایی که از ایران به شهرهای مختلف ترکیه ارسال می‌شوند، مسیر جاده‌ای امکان دسترسی مستقیم‌تر به مقصد را فراهم می‌کند.
البته انتخاب روش حمل به نوع کالا، وزن، حجم، فوریت و مقصد بستگی دارد. برای یک محموله سبک و فوری ممکن است حمل هوایی مناسب‌تر باشد، در حالی که برای بارهای شخصی، اثاثیه یا محموله‌های بزرگ‌تر، حمل زمینی می‌تواند گزینه‌ای قابل بررسی باشد. در این شرایط، ارسال بار از ایران به ترکیه می‌تواند با توجه به مشخصات محموله از روش‌های مختلف انجام شود.
تفاوت شهر مقصد نیز اهمیت دارد. کالایی که قرار است به یک مرکز صنعتی یا تجاری در غرب یا مرکز ترکیه برسد، الزاماً همان مسیر و شیوه‌ای را ندارد که برای یک شهر مرزی یا مقصد دیگر انتخاب می‌شود.
چرا شهرهایی مانند مانیسا در زنجیره حمل اهمیت دارند؟
ترکیه فقط استانبول و آنکارا نیست. شبکه صنعتی این کشور در شهرهای مختلف گسترده شده و شهرهایی مانند مانیسا نیز در اقتصاد تولیدی و صنعتی ترکیه نقش دارند. به همین دلیل، وقتی درباره تجارت ایران و ترکیه صحبت می‌کنیم، موضوع فقط عبور کالا از مرز نیست؛ مقصد نهایی محموله و اتصال آن به مراکز صنعتی و توزیعی نیز اهمیت دارد.
برای صاحبان کالا، تفاوت میان «رسیدن بار به ترکیه» و «رسیدن بار به مقصد نهایی در ترکیه» موضوع مهمی است. ممکن است محموله از مرز وارد کشور شود اما هنوز مسیر داخلی قابل توجهی تا مقصد نهایی داشته باشد.
در چنین شرایطی، انتخاب روش مناسب برای حمل بار به مانیسا باید بر اساس حجم بار، نوع کالا، نقطه شروع در ایران و شرایط مقصد انجام شود؛ زیرا هزینه و زمان حمل فقط به فاصله جغرافیایی وابسته نیست.
ایغدیر؛ اهمیت شهرهای مرزی در شبکه تجارت منطقه‌ای
در سوی دیگر، شهرهایی مانند ایغدیر به دلیل نزدیکی به مرزهای ایران و قرار گرفتن در منطقه شرقی ترکیه، بخشی از شبکه حمل‌ونقل میان دو کشور را شکل می‌دهند. اهمیت چنین شهرهایی فقط به جمعیت یا بازار داخلی آنها محدود نیست؛ موقعیت جغرافیایی می‌تواند آنها را به نقاطی برای عبور، توزیع یا ادامه مسیر محموله‌ها تبدیل کند.
برای یک صاحب کالا، انتخاب مسیر به ایغدیر می‌تواند با مسیر یک محموله به استانبول یا مانیسا متفاوت باشد. به همین دلیل است که در حمل بین‌المللی، اعلام دقیق شهر مقصد پیش از انتخاب روش حمل اهمیت زیادی دارد.
در چنین شرایطی، بررسی گزینه باربری ایران به ایغدیر باید همراه با بررسی نوع بار، حجم، وزن، زمان مورد نیاز و شرایط مرزی انجام شود.
آیا حمل دریایی هنوز مهم‌ترین بخش تجارت جهانی است؟
با وجود رشد مسیرهای زمینی و هوایی، پاسخ همچنان مثبت است؛ به‌ویژه برای کالاهای حجیم و تجارت در مقیاس بالا. حمل دریایی به دلیل ظرفیت بسیار زیاد کشتی‌ها همچنان یکی از پایه‌های اصلی تجارت بین‌المللی محسوب می‌شود.
داده‌های UNCTAD نیز نشان می‌دهد شبکه کشتیرانی جهانی همچنان به‌شدت به مراکز بزرگ آسیایی وابسته است. در سه‌ماهه سوم ۲۰۲۶، بنادر آسیایی همچنان در صدر شاخص اتصال کشتیرانی کانتینری قرار داشتند و چین، کره جنوبی و سنگاپور از مهم‌ترین گره‌های این شبکه بودند.
اما اهمیت حمل دریایی به این معنا نیست که همه کالاها باید با کشتی جابه‌جا شوند. نوع کالا، زمان تحویل و مقصد تعیین می‌کند که حمل دریایی، هوایی، ریلی یا جاده‌ای کدام گزینه منطقی‌تر باشد.
چرا حمل هوایی در کنار حمل دریایی و زمینی اهمیت پیدا کرده است؟
یکی دیگر از تغییرات قابل توجه سال ۲۰۲۶، رشد حمل هوایی در بخش‌هایی از تجارت جهانی است. طبق گزارش UNCTAD، حمل بار هوایی در ژانویه و فوریه ۲۰۲۶ رشد قابل توجهی نسبت به سال قبل ثبت کرده است.
این رشد تا حدی به کالاهای مرتبط با فناوری و هوش مصنوعی مربوط بوده است؛ کالاهایی مانند سرورها، تراشه‌ها و تجهیزات پردازش پیشرفته که ارزش بالایی دارند و گاهی سرعت تحویل برای آنها اهمیت بیشتری از هزینه حمل دارد.
بنابراین شبکه حمل‌ونقل آینده احتمالاً یک شبکه تک‌مسیره نخواهد بود. یک محموله ممکن است بخشی از مسیر را با کشتی، بخش دیگری را با قطار و مرحله نهایی را با کامیون طی کند.
حمل‌ونقل چندوجهی؛ شکل جدید تجارت در جهان
یکی از مفاهیمی که در سال ۲۰۲۶ بیشتر مورد توجه قرار گرفته، حمل‌ونقل چندوجهی است. در این مدل، یک محموله برای رسیدن به مقصد از بیش از یک روش حمل استفاده می‌کند.
برای مثال، کالا می‌تواند از یک بندر آسیایی با کشتی حرکت کند، در یک بندر منطقه‌ای تخلیه شود، سپس با قطار یا کامیون ادامه مسیر دهد. این روش به شرکت‌های لجستیکی اجازه می‌دهد در صورت وجود محدودیت در یک بخش از مسیر، بخش دیگری از شبکه را جایگزین کنند.
WTO نیز در بررسی تحولات حمل‌ونقل سال ۲۰۲۶ به افزایش راهکارهای ترکیبی دریایی و زمینی پس از اختلال در تنگه هرمز اشاره کرده است. این روند نشان می‌دهد آینده تجارت جهانی احتمالاً بیشتر از گذشته به شبکه‌هایی وابسته خواهد بود که بتوانند چند شیوه حمل را با یکدیگر ترکیب کنند.
آیا تجارت جهانی در حال منطقه‌ای شدن است؟
تغییر مسیرهای حمل‌ونقل الزاماً به معنای پایان تجارت جهانی نیست؛ اما نشانه‌هایی از منطقه‌ای‌تر شدن بخشی از زنجیره‌های تأمین دیده می‌شود. UNCTAD در گزارش‌های سال ۲۰۲۶ به ظهور «اقتصادهای رابط» اشاره کرده است؛ کشورهایی که می‌توانند در شرایط تغییر روابط تجاری، میان بازارها و زنجیره‌های تأمین مختلف نقش واسطه یا اتصال‌دهنده داشته باشند.
در چنین فضایی، کشورهایی که زیرساخت مناسب، مرزهای کارآمد، شبکه ریلی و جاده‌ای، بنادر مجهز و فرآیندهای دیجیتال گمرکی داشته باشند، می‌توانند سهم بیشتری از جریان‌های جدید کالا را جذب کنند.
سال ۲۰۲۶ یک پیام مهم برای تجارت جهانی دارد
تحولات امسال نشان داده‌اند که تجارت جهانی فقط درباره تولید کالا نیست؛ مسیر رساندن کالا به بازار نیز بخشی از رقابت اقتصادی کشورهاست.
کشوری که چند بندر، چند مرز، مسیرهای ریلی و جاده‌ای متصل و زیرساخت دیجیتال مناسب داشته باشد، در برابر اختلالات انعطاف بیشتری خواهد داشت. در مقابل، وابستگی شدید به یک مسیر یا یک گلوگاه می‌تواند در زمان بحران هزینه‌های زیادی ایجاد کند.
به همین دلیل است که در سال ۲۰۲۶ سرمایه‌گذاری روی کریدورهای جدید، توسعه مرزها، افزایش ظرفیت بنادر و دیجیتالی شدن فرآیندهای گمرکی بیش از گذشته مورد توجه قرار گرفته است.
از ایران تا ترکیه؛ یک مسیر در دل نقشه جدید تجارت
برای ایران نیز این تغییرات اهمیت ویژه‌ای دارد. قرار گرفتن کشور در میان آسیای مرکزی، قفقاز، ترکیه، خلیج فارس و مسیرهای دریایی باعث شده شبکه حمل‌ونقل ایران بتواند در چند جهت مختلف به بازارهای منطقه‌ای متصل شود.
مسیر ایران و ترکیه نمونه روشنی از اهمیت همین ارتباط زمینی است. این مسیر هم برای تجارت دو کشور و هم برای اتصال بخش‌هایی از آسیا به ترکیه و اروپا اهمیت دارد و عملکرد مرزها می‌تواند مستقیماً بر زمان و هزینه جابه‌جایی کالا اثر بگذارد.
در چنین شرایطی، انتخاب مسیر مناسب برای هر محموله بیش از گذشته به یک تصمیم تخصصی تبدیل شده است؛ تصمیمی که باید بر اساس نوع کالا، وزن و حجم، مقصد، فوریت، وضعیت مرزها و شرایط روز بازار حمل‌ونقل انجام شود.
جمع‌بندی؛ تجارت جهانی در سال ۲۰۲۶ مسیرهای بیشتری دارد
اگر بخواهیم وضعیت تجارت جهانی در سال ۲۰۲۶ را در یک جمله خلاصه کنیم، شاید بتوان گفت جهان به سمت شبکه‌های حمل‌ونقل متنوع‌تر و انعطاف‌پذیرتر حرکت می‌کند.
مسیرهای دریایی همچنان ستون اصلی تجارت جهانی هستند، اما اختلالات اخیر اهمیت مسیرهای زمینی، ریلی، هوایی و حمل‌ونقل چندوجهی را بیشتر کرده‌اند. در همین حال، کریدورهایی مانند مسیر ترانس‌خزر و ارتباطات زمینی میان ایران و ترکیه در حال پیدا کردن نقش پررنگ‌تری در بحث اتصال منطقه‌ای هستند.
برای صاحبان کالا نیز معنای این تغییر ساده است: دیگر فقط فاصله میان مبدأ و مقصد اهمیت ندارد؛ مسیر، ظرفیت مرزها، روش حمل، زمان تحویل و امکان تغییر مسیر در شرایط اضطراری نیز باید در نظر گرفته شود.
در نهایت، آینده تجارت جهانی احتمالاً متعلق به یک مسیر خاص نخواهد بود؛ بلکه به شبکه‌ای از مسیرهای دریایی، زمینی، ریلی و هوایی تعلق خواهد داشت که بتوانند در کنار یکدیگر جریان کالا را حتی در زمان بحران حفظ کنند.
این مطلب یک رپورتاژ آگهی است و محتوای آن تبلیغاتی می‌باشد؛ مجله خبری آوای زندگی مسئولیتی در قبال صحت اطلاعات، نظرات و ادعاهای مطرح‌شده در این رپورتاژ ندارد و هرگونه مسئولیت مرتبط بر عهده آگهی‌دهنده است.
آوا رحمتی
نویسنده و خبرنگار حوزه اجتماعی
آوا رحمتی، روزنامه‌نگار و نویسنده حوزه اجتماعی، فعالیت حرفه‌ای خود را با تمرکز بر موضوعات اجتماعی و حقوقی آغاز کرده است. علاقه او به بررسی مسائل جامعه و روایت دغدغه‌های شهروندان، مسیر کاری‌اش را به سمت تولید محتوای تحلیلی و گزارش‌های اجتماعی هدایت کرده است.
او پس از فارغ‌التحصیلی در رشته حقوق، از سال ۱۳۹۷ با نگارش مقالات تحلیلی برای رسانه‌های خبری فعالیت خود را آغاز کرد و در ادامه با حضور در حوزه خبرنگاری میدانی، تجربه بیشتری در پوشش مسائل اجتماعی و تهیه گزارش‌های تحقیقی به دست آورد.
رحمتی در حال حاضر به عنوان دبیر بخش اجتماعی و گزارش‌های تحقیقی یک مجله خبری فعالیت می‌کند و موضوعات مرتبط با جامعه، حقوق شهروندی و مسائل کمتر دیده‌شده اجتماعی را دنبال می‌کند.
رویکرد حرفه‌ای او بر شنیدن روایت‌های مختلف، توجه به گروه‌های کمتر شنیده‌شده جامعه و ارائه گزارش‌هایی دقیق و مسئولانه درباره مسائل اجتماعی است.
